zapraszamy do współpracy
Zapraszamy do współpracy
Język ukraiński > Spotkania z Ukrainą

Kilka słów o literaturze ukraińskiej, część I

Stary radziecki dowcip głosi:

literaturę ukraińską dzielimy na pięć okresów: pierwszy – nic „ne buło”, drugi – „buło”, ale się „zabuło”, trzeci – przedszewczenkowski, czwarty – szewczenkowski i piąty – poszewczenkowski.

Ja natomiast chciałabym udowodnić, że wygląda to zgoła inaczej, choć rzeczywiście, literatura Ukrainy niestety nie jest znana w Polsce, i większość z nas z pewnością miałaby problem z wymienieniem choćby kilku pisarzy czy poetów.

Początki literatury ukraińskiej sięgają czasów formowania się Rusi Kijowskiej, a więc X-XI wieku. Wcześniej jednak rozwijała się twórczość ustna, czego dowodem jest latopis „Powieść minionych lat”, znana także pod tytułem „Kronika Nestora”; natomiast jej pełen tytuł brzmi: „Oto powieść minionych lat, skąd wyszła ziemia ruska, kto był najpierw księciem w Kijowie i skąd ziemia ruska powstała.”

Autorstwo przypisuje się mnichowi i kronikarzowi Monasteru Pieczewskiego w Kijowie. Dzieło datuje się na około 1113 rok. W XIX wieku poddano w wątpliwość autorstwo Nestora, dziś uważa się, że napisał najstarszą część kroniki. Druga przypisywana jest Sylwestrowi, ihumenowi (przełożonemu) klasztoru wydubickiego. W latopisie opisane jest powstawanie narodów, dzieje słowiańszczyzny, a przede wszystkim Rusi Kijowskiej od IX do XII wieku, obyczaje różnych narodów i ludów, powstanie pisma słowiańskiego, panowanie i wyprawy Ruryka i władców z dynastii Rurykowiczów: Olega, Igora, Olgi, Światosława, Włodzimierza, chrzest Rusi, walki książąt w czasie rozbicia dzielnicowego, działalność czarodziejów i metody zwalczania ich praktyk: Takać to jest biesowska siła, i oblicze, i niemoc. Tym zaś wodzą ludzi, że każą im opowiadać widzenia, zjawiające się im, niedoskonałym w wierze, jednym zjawiające się we śnie, innym w majaczeniu, i tak czarują nauczeniem biesowskim.

Pełno jest w „Powieści minionych lat” wizji, przeczuć, zjawisk przyrodniczych, które mają zwiastować nadchodzące tragedie: W tychże czasach było znamię na zachodzie, gwiazda ogromna, promienie mająca jakby krwawe, wschodziła z wieczoru po zachodzie słońca, i była przez siedem dni. To zaś wskazywało nie na dobre, potem bowiem były wojny domowe mnogie i najście pogan na ruską ziemię, ta bowiem gwiazda była jakby krwawa, znamionowała krwi przelew.

Powieść minionych lat w barwny sposób opisuje burzliwe dzieje Rusi Kijowskiej tamtego okresu. Mimo, że nie można traktować jej jako rzetelne źródło historyczne, gdyż pewne elementy, głównie daty, nie zgadzają się z faktycznymi, latopis czyta się bardzo przyjemnie.

Kolejnym zabytkiem piśmienniczym jest „Słowo o wyprawie Igora” choć poddawane jest w wątpliwość czy autor rzeczywiście był świadkiem opisywanych zdarzeń, istnieje duże prawdopodobieństwo, że tak. Akcja rozgrywa się około roku 1186, opisuje wyprawę księcia Igora Światosławowicza (księcia Nowogrodu Siewierskiego) przeciw Połowcom (lud pochodzenia ałtajskiego, czyli mongolsko-tureckiego) w której książę ponosi klęskę. Obok opisu bitwy, wymarszu wojsk, przegrania bitwy i niewoli Igora, występuje także opis snu Światosława, opisów przyrody, wierzeń przedchrześcijańskich – jest to przykład klasycznego eposu słowiańskiego.

W XIII wieku rozwój literatury ruskiej hamują najazdy tatarskie, natomiast w wieku XVI starania Polski o wprowadzenie unii religijnej, „pojednania katolicyzmu i prawosławia” (co zostało postanowione w Brześciu w 1596 roku) stały się impulsem do odrodzenia literatury. Rozwija się kronikarstwo, powstają latopisy, popularne jest kaznodziejstwo w poezji - przedstawiciele to Łazar Baranowycz, Andrzej Rymsza, Kasjan Sawkowycz.

Wybitnym przedstawicielem ukraińskiego Baroku jest Hryhorij Skoworoda – XVIII-wieczny poeta, filozof, moralista i kompozytor. Wykładał na uniwersytetach lub też wędrował po wsiach ukraińskich śpiewając pieśni i opowiadając bajki własnego autorstwa. Nawoływał do szukania w życiu prawdy, dochodzenia do niej różnymi ścieżkami, tolerancji dla obranych przez innych ścieżek (także tolerancji religijnej). Wytworzył własny, nieakceptowany przez prawosławie, system filozoficzny (połączenie idealizmu z panteizmem - „Bóg jest przyrodą”); przez cerkiew traktowany jak heretyk. Skoworoda nie uznawał żadnej innej władzy, oprócz własnego sumienia. Jego poezję należy czytać kilkakrotnie; choć napisana pozornie przystępnym językiem, przekaz prostych życiowych prawd nie jest w niej widoczny od razu; poezja ta ma formę przypowieści.

Językiem literackim do XVIII wieku był język cerkiewnosłowiański, jego specyficzna ukraińska odmiana; ale właśnie wtedy niektórzy pisarze, zwłaszcza poeci i satyrycy zaczęli posługiwać się językiem ukraińskim, zabronionym przez zaborców w roku 1863.

Za początek nowożytnej literatury uznaje się rok 1798, kiedy ukazała się „Eneida” Iwana Kotlarewskiego; na podstawie poematu Wergiliusza, zachowując główne wątki rzymskiej epopei, stworzył opowieść o Kozakach i realiach życia wsi ukraińskiej XVIII wieku.

„Ukraińskim Mickiewiczem”, przedstawicielem ukraińskiego romantyzmu, poetą, który nadał literaturze ukraińskiej narodowy charakter był Taras Szewczenko, urodzony w 1814 roku jako syn chłopa pańszczyźnianego. Poeta, ideolog, malarz. Tworzył w czasie, gdy Polska i Ukraina były pod zaborami. Wcześnie stracił rodziców, tułał się, napotykając lirników i kobziarzy, którzy opowiadali mu o Kozaczyźnie, wojnach z Turcją, Rosją i Polską, co było dla niego natchnieniem. Jego genialna twórczość obrazowała nastroje współczesnych mu Ukraińców, dlatego była tak popularna. Zbiór poetycki „Kobzar” znalazł się w wielu chatach, uczono się go na pamięć, śpiewano (tradycja ta z resztą nadal jest kultywowana, daje się to zauważyć zwłaszcza w marcu – swoistym miesiącu Szewczenki, kiedy z okazji obchodów narodzin i śmierci poety odbywa się wiele spotkań i wieczoró poezji). Taras Szewczenko pisał

zarówno w języku ukraińskim jak i rosyjskim. Umarł młodo, w wieku 47 lat. Jak podaje smutna statystyka: 24 lata spędził w poddaństwie, 10 lat na zesłaniu, 3,5 roku pod nadzorem policji i tylko 9 lat na wolności.

Mówiąc o literaturze ukraińskiej XIX wieku, warto też wspomnieć o ukraińsko-polskim pochodzeniu autora „Martwych Dusz” - Nikołaja Gogola (po ukraińsku - Mykoły Gogola).

Ale o tym za miesiąc, a już dziś możecie sięgnąć po Powieść minionych lat Nestora, którą specjalnie dla Was od tego miesiąca będziemy publikować w odcinkach.

Dominika Szubańska
Najpopularniejsze Język ukraińskiGórale Wschodnich Karpat cz. II – BojkowieGórale Wschodnich Karpat cz. I – HuculiGórale Wschodnich Karpat cz. III – ŁemkowieKilka słów o literaturze ukraińskiej, cz. II Українець - це пісня!
Najwyżej oceniane Język ukraińskiРозмовляєш українською?Górale Wschodnich Karpat cz. III – ŁemkowieGórale Wschodnich Karpat cz. II – BojkowieGórale Wschodnich Karpat cz. I – HuculiУкраїнець - це пісня!
PrzewodnikiAlbaniaNepalPolskaRumunia
Najpopularniejsze zdjęcie w dzialeMapa HuculszczyznyNajwyżej oceniane:Łemkowska chyża w Nowicy
Oceń zamieszczony obok artykuł.(Uwaga! Warto wcześniej się zalogować ponieważ głosy zarejestrowanych czytelników mają większą wagę.)
Login (jak do forum): Hasło (jak do forum): zapamiętaj mnie
Minister kazał, więc uprzejmie informujemy, że nasze strony wykorzystują pliki cookies (ciasteczka) i inne dziwne technologie m.in. w celach statystycznych. Jeśli Ci to przeszkadza, możesz je zablokować, zmieniając ustawienia swojej przeglądarki. Więcej informacji znajdziesz w artykule: Pliki cookies (ciasteczka) i podobne technologie.